Monday, August 18, 2014

धनगर आंदोलनातील हिंसा आणि त्याची प्रतिक्रिया

धनगर समाजाचे 14 ऑगष्ट रोजीचे महाराष्ट्रव्यापी आंदोलन खूप यशस्वी झाले. संपूर्ण राज्यात हे आंदोलन शांततेत पार पडत असताना बारामती, सातारा आणि फलटण या ठिकाणी काही हिंसक घटना घडल्या. बारामती आणि फलटण येथे काही एस. टी. गाड्यांची तोडफोड झाली तर सातारा येथे राष्ट्रवादीचे आ. शिवेंद्रराजे भोसले यांच्यावर एका कार्यकर्त्याने अबिर-बुक्का टाकला. राज्यभर इतर ठिकाणी मात्र आंदोलन शांततेत पार पडले. वास्तविक पहाता कोणतेही आंदोलन लोकशाही मार्गाने आणि घटनेच्या चौकटीत राहूनच करायला पाहिजे. परंतू विविध

Sunday, August 17, 2014

संजय सोनवणी सर

माझे मित्र, मार्गदर्शक, तत्वद्न्य, अभ्यासक, विचारवंत  संजय सोनवणी सर यांचा 14 ऑगष्ट वाढदिवस.....सराना वाढदिवसाच्या खूप खूप शुभेच्छा......

संजय सोनवणी सर अनेक क्षेत्रात काम करतात. अनेक कलागुण असलेला हा माणूस खरंच विलक्षण आहे. एक लेखक, विचारवंत म्हणून ते महाराष्ट्राला परिचित आहेतच. पण सर खूप मोठे उद्योगपतीही होते. त्यांच्या

एक प्यार की सच्ची कहानी


एक लडका था...अच्छा खासा, शांत था. लडकीयोंसे बात करते वक्त शरमाता था. लेकीन धीरे धीरे उसे लगने लगा की साला अपने भी लाईफ मे कोई लडकी चाहिये. वो सिर्फ सोचता रहा क्युंकी उसमे साहस नही था, उसमे वो जिगर नही था. दिन ऐसे ही बितते गये. एक दिन उस लडके को एक लडकी दिखायी दी. बहुतही सुंदर थी. लडके के मन मे बैठ गयी. अब कुछ भी करके उसको पटाना है. लडकेने लडकीको पटानेंकी ठाण ली. वो हर तरफ से कोशिश करता रहा लेकीन वो जित नही पाया. उस वक्त लडका कहता था की उस लडकी से मुझे प्यार हुआ है. उसके बगैर मै किसीके बारे मे भी नही सोचना चाहता...सिर्फ और सिर्फ

Friday, August 15, 2014

यांच्या स्वातंत्र्याचं काय ?

15 ऑगष्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाला. ब्रिटीशानी जखडलेल्या गुलामीच्या बेड्या आपण तोडल्या. दरवर्षी 15 ऑगष्ट रोजी आपण स्वातंत्र्यदिन साजरा करतो. हा आनंदाचा, अभिमानाचा दिवस आहे हे मान्यच....परंतु हे स्वातंत्र्य खरोखर समाजातील सर्व घटकांपर्यंत पोहचलय का याचा विचार समस्त भारतीयानी करावा असे मला वाटते. आजही अनेक लोकाना रहायला निवारा नाही, अनेकाना गाव नाहे, या देशाचे नागरिक असल्याची त्यांची कोणतीही ओळख नाही. या गावकुसाबाहेरच्या,

Saturday, August 02, 2014

धनगर आरक्षणावर साप्ताहिक चित्रलेखाला पत्र

मा. संपादक,
साप्ताहिक चित्रलेखा.

महोदय,

11 ऑगस्ट 2014 च्या चित्रलेखा मध्ये संपादक द्न्यानेश महाराव यांचा 'धनगर-आदिवासी आरक्षणाची बारामती' हा लेख वाचला. सदर लेख एकांगी आणि वस्तुस्थितीचा विपर्यास करणारा वाटला म्हणून हा लेखनप्रपंच....या लेखात महाराव यानी काही मुद्दे उपस्थित केले आहेत.

1. महादेव जानकर याना आपणच धनगर समाजाचे एकमेव व ताकदवान नेते आहोत असे वाटते. त्याना बारामती लोकसभेला मिळालेली मतं ही मोदींच्या लाटेमुळे मिळाली आहेत.
--महादेव जानकर हे धनगर समाजाचे महत्वाचे नेते आहेत. आज संपूर्ण महाराष्ट्रात जानकर यांच्याव्यतिरिक्त धनगर समाजाचा एकही सर्वमान्य नेता नाही. जानकर यांची ताकद भलेही कमी असेल, परंतु संपूर्ण राज्यात त्याना मानणारा वर्ग आहे. धनगर आणि मागास बहुजन

Saturday, July 26, 2014

हिंदू हा प्रदेशवाचक शब्द

महराष्ट्र सदनात झालेल्या प्रकारावरुन संसदेत गदारोळ चालू असताना भाजपच्या एका खासदार महाशयानी हे राष्ट्र हिंदूंचे आहे, रहायचे असेल तर रहा नाहीतर  ........ला निघून जा असे वादग्रस्त वक्तव्य केले. दुसरीकडे 'पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या नेत्रुत्वाखाली भारत हिंदू राष्ट्र म्हणून उदयास येईल असे विधान गोवा मंत्रीमंडळातील एका मंत्र्याने केले. त्यावर गोव्याचे

Tuesday, July 15, 2014

पुणे विद्यापीठ नामविस्तार- कृतघ्न लेकाचे....

श्री. संजय सोनवणी यांनी पुणे विद्यापिठाच्या नामांतराच्या निमित्ताने उपस्थित केलेली चर्चा उद्बोधक होत आहे. तथापि यातील कोहम महोक यांच्यासारखे काही लोक मात्र हेकटपणा, वितंडवाद, व्यक्तीगत आकस/खुन्नस आणि वर्चस्ववादी मानसिकतेतून लिहीत असल्याचे दिसते. अशांच्या या लेखनामुळे चर्चेची पातळी खालावते.ह्या लोकांना स्वत:च्या जागतिक गुणत्तेची बढाई मारण्याची सवयच लागून गेलेली आहे. मुळात ज्यांना सावित्रीबाईंच्या नावाचीच आलर्जी आहे ते मूळ मुद्द्याला बगल देणारच. हे महाशय मागे म्हणाले होते, "सावित्रीबाईंचे काम प्राथमिक शिक्षणात असल्याने त्यांचे नाव द्यायचेच असेल तर एखाद्या शाळेला द्या, जर दिले नसेल तर," ही यांची जागतिक अक्कल. "शिक्षणाच्या जागतिक दर्जाचे निकष काय असावेत" हा खरा प्रश्न अतिशय व्यापक आहे. तो कळायचा ज्यांचा आवाका नाही त्यांनी जागतिक गप्पा माराव्यात हे फारच विनोदी झाले.

Friday, March 28, 2014

"खर्‍या अर्थाने निर्भया" --प्रमिती नरकेची मुलाखत

सकाळ, पुणे, रविवार दि. २३मार्च, २०१४, पान नं.४
नराधमांनी फ्रंकाला बेदम मारलं. मुर्छितावस्थेत असताना तिला सिगारेटचे चटके दिले.तिच्या शरीरावर ठिकठिकाणी ब्लेडने वार केले अन अशा जखमी अर्धमेल्या अवस्थेत त्यांनी तिला रस्त्यावर फेकून दिलं...
गेल्या वर्षी देशभराला हलवून टाकणारं ’निर्भया’ प्रकरण याहून काय वेगळं होतं? फरक एव्हढाच होता की, "ऎका, बघा, ....हे घडलयं माझ्यासोबत...हे बदलू शकण्याची धमक आहे का तुमच्यात?" असा सवाल करत फ्रंका प्रत्येक प्रयोगात उभी राहत होती.
................................................................................................................................................................

Tuesday, February 25, 2014

फॅंड्री : या एल्गाराचा दाहक स्फोट .....!

फॅंड्री : या एल्गाराचा दाहक स्फोट .....!
काल फॅंड्री पाहिला. पाहिला म्हणजे खरे तर पडद्यात घुसून पात्रांपैकी एक पात्र होऊन अनुभवला. कारण मुळात हा चित्रपट नाही. कोणत्याही संवेदनशील मानसाच्या अंतर्मनाच्या डोहात डुबलेल्या व्यथावेदनांचा हा विस्फोट आहे. हा चित्रपट नाही. हजारो मिती असलेला, वास्तव असुनही प्रतिकात्मक असलेला म्हणुन सर्वांचा अनुभवपट आहे.

वरकरणी दाहक असला आणि जातीव्यवस्थेचे भिषण वास्तव मांडणारा हा चित्रपट असला तरी तो त्याहीपार जातो. त्यामुळे तो वैश्विकही बनतो. मानवाची चिरंतन वेदना ज्या पद्धतीने साकार होते तिला तोड नाही.

आपल्या समाजातील "आजकाल कोठे राहिलीय जातपात?" असे मुखंडांसारखे विचारणा-यांनी आपल्या मनातील अदृष्य पण सतत वावरणा-या जातीयवादाला प्रथम प्रश्न करावा. वैदिक धर्माने हिंदूत घुसवलेली उच्च-नीच्च भावना कोणत्या थराला जावून पोचली आहे याबद्दल स्वत:ला प्रश्न विचारावा आणि मग वैदिक संस्कृतीचे गोडवे गावेत. या चित्रपटात मराठे वैदिक उच्चवर्णीयतेचे प्रतिनिधित्व करतात. पण हा चित्रपट जातीयवादाबद्दल पात्रांच्या मुखातून क्वचितच बोलतो. तो दाखवतो. पण जातीयवादाच्या तीव्रतेपेक्षा या चित्रपतातील प्रतिकात्मकता अधिक महत्वाची आहे.

फ्यंड्री म्हनजे कैकाडी भाषेत डुक्कर. जवळपास ३०% चित्रपट हा गांवातील माजलेले डुक्कर जब्याचे कुटुंबिय कसे पकडतात हे विभिन्न दृष्टीकोनांतुन दाखवतो. हे डुक्कर एक प्रतीक बनते. म्हणजे देवाच्या पालखीला भर मिरवणुकीत मुसंडी मारून पाडनारे हे डुक्कर मुळात मानवी श्रद्धा या केवढ्या तकलादू आणि कामचलावू असतात हे दाखवते. डुक्कराचा मैत्रीनीला स्पर्श झाला म्हणून तिच्यावर गोमुत्रशिंपण ते आंघोळ घालायला लावणारी शालु डुक्कर पकडण्याचा धंदा असणा-या जब्याची होऊ शकत नाही हे एक सामाजिक वास्तव...पण देवाची पालखी मात्र डुक्कराने पाडूनही देव मात्र पवित्र...पालखी तशीच पुढे निघते हे एक वास्तव.

याच संपुर्ण प्रसंगात शालुचे लक्ष वेधण्यासाठी बेभान हलगी वाजवनारा...नाचनारा जब्या उर्फ जांबुवंत आणि बाप सांगतो म्हनून शेवटी मस्तकावर मिरवणुकीला उजेडासाठी ग्यसबत्त्या घेनारा अश्रुपुर्ण जब्या...मानहानी...सर्वत्र मानहानी...

आणि मानाच्या...आत्मसन्मानाच्या निरंतर शोधात असलेले हे कैकाडी कुटुंबिय...आणि त्यांचाच नव्या पिढीचा, सजग पण हतबल प्रतिनिधी हा जब्या.

जब्या प्रेमात पडलाय कोणाच्या? एका उच्चवर्णीय मुलीच्या कि प्रत्येक माणुस पडतो त्या सुखद...आल्हाददायक पण अप्राप्य अशा भवितव्याच्या? शालू या चित्रपटात जब्याशी एकदाही बोलत नाही. त्याने लिहिलेली असंख्य प्रेमपत्रे तिच्यापर्यंत कधीच पोचत नाहीत. किंबहुना तिच्याकडे पाहण्याचीही अनुमती त्याला नाही. शालुही एक प्रतीक बनून जाते ते त्यामुळेच!

प्रत्येक मानसाचा आपल्या भवितव्याशी असाच संघर्ष सुरू असतो. पण तरीही भवितव्य एवढे निर्दय असते कि ते कोणालाही संपुर्ण प्राप्तीचे सुख उपभोगू देत नाही.

गांवात इतिहासाचे भरपूर अवशेष आहेत. पडके वाडे...भुयारे..देवड्या...या इतिहासाची या, सर्वच गांवात दिसनारी बाब, म्हनजे या हगनदा-या आहेत. इतिहास हगनदारी आहे हे दाखवणा-या दिग्दर्शकाला सलामच केला पाहिजे. आणि याच हगनदारीत रानवट डुक्करही पकडायचे आहे. "तमस" या भिष्म साहनींच्या कादंबरीची सुरुवातच एक डुक्कर पकडण्याच्या अंगावर काटे फुलवणा-या प्रसंगाने सुरू होते. येथेही तसेच अंगावर काटे फुलवनारे...

आणि तमाशाई विद्यार्थी ते गांवातल्या प्रौढांचे विविध ढंगी...उपहासात्मक प्रतिक्रियांचे...

का पकडायचे आहे ते डुक्कर? देवाची पालखी पाडली म्हनून कि कोणाच्या हगत्या ढुंगनाला त्या डुक्कराने चावा घेतला म्हनून?  उत्तर अनिर्णित आहे पण डुक्कर पकडले गेलेच पाहिजे. आणि कचरू माने (जब्याचा बाप) ती कामगिरी घेतो कारण मुलीच्या लग्नाला हुंड्याचे पैसे कमी पडत आहेत...येथे मिळतील म्हनून. त्याची डुक्कर पकडने हा पेशापेक्षा जगण्याची अपरिहार्यता आहे. सारे कुटुंबिय त्याने या डुक्कर पकडण्याच्या मोहिमेत घेतले आहेत.

जब्याला ते अपरिहार्यपने मान्य करावे लागले तरी त्याचे मन त्यात नाही. त्याचे सारे लक्ष शालुकडे आहे. तिने तरी हे दृष्य पाहू नये यासाठीचा पराकोटीचा प्रयत्न आहे. डुक्कराच्या स्पर्शाबाबत तिची घृणा त्याला माहित आहे. त्याच वेळीस डुक्कर पकडण्याची गरजही त्याला माहित आहे. तथाकथित असभ्य व्यवसाय सोडून मेहताची कोक-कुल्फी सायकलवरून विकण्याचा अयशस्वी उद्योगही त्याने करून पाहिलेला आहे. या अपयशाचे कारण म्हणजे "काळ्या चिमणी"चा शोध!

त्याच्याच प्रौढ मित्राने सांगितलेला हा तोडगा. काळ्या चिमनीला मारून तिला जाळूण तिची राख शालुवर टाकती कि शालू त्याची होईल. येथे दिग्दर्शक एक नवी पुराकथा...मिथक तयार करतो. कोणाचे तरी बलिदान दिल्याखेरीज यश नाही हाच तो अर्थ! याला अर्थातच भारतीय अंधश्रद्धेचे पदर असले तरी मिथक तेच राहते.

काळी चिमणी आणि तिचा शोध चित्रपटाचा पुर्वार्ध व्यापतो. सोबत गांवजीवन आहेच.

डुक्कर पकडायचा प्रसंग! सारे कुटुंबिय सामील. हगनदारीत सदणा-या इतिहासातील जीवघेणी धामधूम. जब्याचे लक्ष शालुकडे. डुक्कर पकडण्यात त्याला रस नाही...कुटुंबाची अपरिहार्यता असली तरी.

आणि कच-या साकारणा-या किशोर कदमला सलाम. एकच प्रसंग. शाळेत राष्ट्रगीत सुरु होते...जब्या बाजुलाच...तो ताट्‍ह उभा राहतो...बापालाही नाईलाजाने उभे रहावे लागते...डुक्कर अगदी आटोक्यात...सहज पकडता येईल असे...आणि राष्ट्रगीत सुरु असल्याने हलताही येत नाही...ती तगमग...तो आविर्भाव...ती जीवघेणी तडफड किशोर कदमांनी ज्या पद्धतीने अभिव्यक्त केली आहे केवळ तेवढ्याच साठी त्यांना ओस्कर मिळाले पाहिजे!

ते डुक्कर...म्हनजे सामाजिक व्यवस्थेची कीड मानली गेलेले द्रव्य, सर्व सामाजिक आघात उरावर घेत ते पकडतात.  शालुने जब्याला डुक्कर पकडतांना पाहिले आहे. तिच्या दृष्टीने तो मनोरंजनाचा खेळ आहे...कारण तिचे असे जब्यावर प्रेमच नाही...पण जब्याच्या (सोमनाथ अवघडे) दृष्टीने ती सर्वस्व आहे. एकमेव वांच्छित स्वप्न आहे.

आता ते स्वप्न साकार होणे असंभाव्य आहे याची विषण्ण करणारी जाणीव आणि स्वत:च्या बहिणीबाबत उद्गारले गेलेले असभ्य उद्गार...

याचा कडेलोट जब्या एक पत्थर फेकतो आणि तेथेच होतो आणि आपल्याला उत्तर मिळते.

व्यवस्था विरुद्ध एक माणूस याचा हा अंत नसुन आरंभ आहे. खरे तर हा चित्रपट जेथे संपतो तेथेच याची सुरुवात आहे. व्यवस्थेवर नव्हे तर आपल्या मनातील विषमतेच्या घाणीवर फेकलेला तो पत्थर आहे. तो पत्थर वैश्विक यासाठी आहे कि आपले समग्र वैश्विक मानवी जीवन हे उदार हृदयी गांधीवादाकडे जात नसून पराकोटीच्या विषमतावादी जागतिकीकरणाकडे जात आहे. सामान्य माणसांची जीवनविषयक स्वप्ने अपूर्णच राहण्याचा अभिशाप घेत उद्ध्वस्ततेकडे वाटचाल करत आहेत. आपण स्वत:च डुक्कर, म्हणजे डुक्करांच्या व्यवस्थेचे भाग आणि डुक्कर पकडत डुक्करांनाच (तथाकथित मानवांना) अभय देणारे आपण...माणसाच्या देवतांनाही धुत्कारनारी डुक्करे आणि त्या डुक्करांनाच घाबरणारी मानवी जमात...डुक्करांचा स्पर्श विटाळ माननारी मानवी ही जमात....तेही कोणत्या? रानवट आक्रमक डुक्करांना घाबरनारी ही मानवी जमात...

आपलीच नव्हे, वैश्विक समाजव्यवस्था अशा स्वार्थनिपूण डुक्करांनी भरलेली आहे. काळी चिमणी अस्तित्वात नाही. शालू मिळुच शकत नाही. सारे शेवटी स्वप्न! रानटी डुक्करांना पकडणारे पायतळी तुडवण्यासाठीच असतात. या डुक्करांच्या जगात!
पण तेही एल्गार करतात!

या एल्गाराचा दाहक स्फोट म्हणजे जब्याने हाणलेला पत्थर!

मी दिग्दर्शक नागराजजी मंजुळे यांना विनम्र मानाचा मुजरा घालतो. जब्या साकार करणारा सोमनाथ अवघडे
नागराजजी मंजुळे
हा जब-याच. या चित्रपटातील सर्वच स्त्रीया जगातील अद्वितीय सुंदर महिला तर आहेतच पण त्यांना त्यांच्या सहज अभिनयासाठी सलाम. किशोर कदमांना...जो बाप त्यांनी साकार केला...बाप माणुस...ओस्कर मिळायलाच हवे असा महान कलावंत...

मित्रांनो, या चित्रपटाचे एवढेच नाहीत...प्रत्येक नजरेतून उमगतील असे अगणित पैलू आहेत. मी फोटोग्राफी, पार्श्वसंगीत...याबद्दल लिहिले नाही...ते या अनुभवपटाचे सहज भाग म्हणून येतात...

सा-या टीमला विनम्र अभिवादन...मला माझे जग पुन्हा उलगडून दाखवल्याबद्दल!

संजय सोनवणी

मनुष्य व्हावे !

वर्तमानात जगणारा माणुसच

इतिहास आणि भविष्याकडे

डोळसपणे पाहू शकतो...

आणि नेहमीच आनंदीही राहू शकतो....!

मनाचे तळ शोधणारे चित्रपट

By कलमनामा 

जगभरात दरवर्षी अनेक चित्रपट महोत्सव होतात. त्यातल्या काहींचं स्थान फार प्रतिष्ठेचं आणि महत्त्वाचं असतं. अशाच वैशिष्ट्यपूर्ण महोत्सवात अवघ्या १२ वर्षांत पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवाने स्थान पटकावलेलं आहे. पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवाला आता राज्य सरकारच्या अधिकृत महोत्सवाचा दर्जा मिळाला आहे. जगातला हा असा एकमेव चित्रपट महोत्सव आहे की ज्यात मराठी चित्रपटांचंही परीक्षण जागतिक पातळीवरील अमराठी परीक्षक करतात. यावर्षीच्या महोत्सवात सर्वात गाजलेला चित्रपट होता करमाळ्याच्या नागराज मंजुळे यांचा ‘फँड्री’. लोकमान्यता आणि आंतरराष्ट्रीय विद्वत्मान्यता असा मेळ फारसा कधीही जुळून येत नाही. मात्र इथे तो सुवर्णयोग जुळून आला आणि जागतिक परीक्षकांनी दिलेले सर्वोत्कृष्ट चित्रपट, सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता आणि सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रकार असे महत्त्वाचे चार पुरस्कार आणि प्रेक्षकांच्या पसंतीची सर्वोत्तम पावती मिळालेला पाचवा पुरस्कार असे सगळे पुरस्कार जिंकणारा ‘फँड्री’ एकमेव चित्रपट ठरावा.

Saturday, November 02, 2013

ज्ञानज्योती सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ

पुणे विद्यापीठाच्या अधिसभेच्या बैठकीत पुणे विद्यापीठाचा ज्ञानज्योती सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ असा नामविस्तार करण्याचा ठराव एकमताने पास केला. या निर्णयामुळे पुरोगामी वर्तुळात आनंदाचे आणि उत्साहाचे वातावरण आहे तर दुसऱ्या बाजूला सावित्रीबाई आणि महात्मा फुलेंच्या विचारांना नेहमी विरोध करणाऱ्या समूहामध्ये नाराजी पसरली आहे. या नामविस्ताराचा मुहूर्त साधून अनेकांनी पुणे विद्यापीठाच्या गुणवत्तेची चर्चा सुरु केली आहे. एरव्ही आपल्याला गुणवत्तेचे फारसे देणे-घेणे पडले नसताना आरक्षण किंवा नामांतर अशा प्रकारच्या गोष्टी समोर आल्या की लगेच आपणाला गुणवत्ता आणि मेरीट आठवते. दुर्दैवाची बाब ही की या मेरीट किंवा गुणवत्तेची चर्चा फक्त फुले-आंबेडकर अशा ठराविक नावामुळेच होत असते.

Friday, November 01, 2013

नरेंद्र मोदींची बेगडी धर्मनिरपेक्षता


सध्या मध्यप्रदेश, छत्तीसगड, राजस्थान, दिल्ली आणि मिझोरम या पाच राज्यांच्या विधानसभा निवडणुका आणि पुढील वर्षी होऊ घातलेल्या २०१४ च्या लोकसभा निवडणुका यावर अनेक जणांनी लक्ष केंद्रित केले आहे. निवडणुकीचे वातावरण तयार करण्यासाठी अनेकांनी व्यूहरचना करण्यास सुरुवात केली आहे. सध्या होणाऱ्या पाच राज्यांच्या निवडणुका या २०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीची रंगीत तालीम मानली जाते. सध्या भ्रष्टाचार, महागाई, खून, बलात्कार यासारख्या अनेक गोष्टींमुळे सत्ताधारी कॉंग्रेसच्या विरोधात नकारात्मक वातावरण तयार झाले आहे. या वातावरणाचा फायदा करून घेण्यासाठी भाजपसह सर्वच पक्ष पुढे सरसावले आहेत. एकंदर या निवडणुका म्हणजे काहीजणांच्या राजकीय अस्तित्वाचा प्रश्न बनल्या आहेत.

Wednesday, October 23, 2013

मराठा आरक्षणाची दुसरी बाजू

दै. लोकसत्तामध्ये दि. ८ ऑक्टोबर २०१३ रोजी दलित चळवळीचे अभ्यासक ज. वि. पवार यांचा ‘असंविधानिक आणि अनाठायी मागणी’ हा लेख प्रसिद्ध झाला होता. मराठा समाज सर्व ठिकाणी सत्ताधारी आहे, त्याच्याकडून अजूनही दलित-आदिवासी, मागास समाजावर अन्याय अत्याचार चालू आहेत, तसेच हा समाज आरक्षणाच्या सामाजिक मागासलेपणाचे निकष पूर्ण करू शकत नसल्याने मराठा समाजाची आरक्षणाची मागणी ही असंविधानिक आणि अनाठायी आहे अशा स्वरुपाची मांडणी ज. वि. पवार यांनी आपल्या लेखात केली आहे. त्याला प्रत्युत्तर म्हणून अ. भा. मराठा महासंघाचे अध्यक्ष शशिकांत पवार यांचा लेख दै. लोकसत्ताच्या दि. २३ ऑक्टोबर २०१३ च्या अंकात प्रसिद्ध झाला. या लेखाचे नावच मुळी ‘नकारात्मक भूमिका नकोच!’ असे आहे. या लेखात शशिकांत पवार यांनी मराठा समाज आरक्षणाचा हक्कदार आहे आणि मराठा समाजाच्या आरक्षणाची मांडणी करताना नकारात्मक भूमिका घेवू नये अशी मांडणी केली आहे. वरकरणी पाहता त्यांची ही भूमिका योग्य वाटत असली तरी त्यांनी मराठा आरक्षणाकडे सकारात्मक दृष्टीने पाहण्याच्या नादात मराठा समाजाची नकारात्मक बाजू साफ नजरेआड केली आहे. त्यामुळे मराठा आरक्षण आणि एकूणच मराठा समाज यावर भाष्य करणारा हा लेख....

शशिकांत पवार आपल्या लेखाच्या सुरुवातीलाच ज. वि. पवार यांच्या लेखाला पूर्वग्रहदुषित म्हणत आहेत. ते म्हणत असताना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे ग्रंथ शशिकांत पवार यांच्या मराठा महासंघाने जाळले होते तो पूर्वग्रह नव्हता काय असे पवार यांना विचारावे वाटते. संपूर्ण लेखात पवार यांनी मराठा आरक्षणाची गरज प्रतिपादली आहे. परंतु हे सर्व लिहित असताना बहुतांशी प्रमाणात मराठा समाजाकडून दलित मागासांवर अन्याय अत्याचार होत आहेत त्याबद्दल पवार यांनी अवाक्षरही काढले नाही. उलट पूर्वीचा मराठा समाज आणि आत्ताचा मराठा यात जमीन आस्मानचा फरक आहे असे पवार म्हणत आहेत. मराठा महासंघाची पाळेमुळे ग्रामीण महाराष्ट्रात खूप खोलवर रुजली आहेत. महासंघाच्या निमित्ताने महाराष्ट्रभर फिरत असताना पवार यांना दलित अत्याचाराचे भयाण वास्तव दिसू नये ही शोकांतिका आहे. खैरलांजी येथे घडलेला अत्याचार हा दीड-दोनशे वर्षापूर्वी झाला नव्हता. त्या निर्घृण हत्याकांडात सामील असलेल्या आरोपींना सोडवण्यासाठी डॉ. शालिनीताई पाटील यांनी किती आटापिटा केला हे पवार यांना माहित आहे. याच शालिनीताईंना बरोबर घेवून मराठा महासंघाने दलित-मागासांच्या राखीव जागांना टोकाचा विरोध केला. आरक्षणाला विरोध करता करता डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि दलित समाजावर बोचरी टिका शालिनीताई आणि मराठा महासंघाच्या कार्यकर्त्यांकडून होत होती. त्याचे पर्यवसान अनेक ठिकाणी सवर्ण-दलित यांचे संबध बिघडण्यात झाले. बाबासाहेबांवर इतक्या खालच्या पातळीवर जावून ताई आणि मराठा कार्यकर्ते चिखलफेक करत असताना शशिकांत पवार किंवा मराठा समाजाची एकही संघटना समोर येवून त्यांना थांबवू शकली नाही. उलट मराठा महासंघ, छावा यासारख्या संघटना शालिनीताईंच्या पाठीशी ठामपणे उभ्या होत्या. संभाजी ब्रिगेड किंवा मराठा सेवा संघ प्रत्यक्ष सामील नसले तरी तेही ताईंना विरोध करू शकले नाहीत. महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात दलित-मागास समाजावर अन्याय-अत्याचार होत असताना सर्व मराठा संघटना मुग गिळून गप्प राहिल्या ही शोकांतिका आहे. पवार म्हणतात त्याप्रमाणे मराठा समाजाच्या चळवळी सर्वसमावेशक होत्या तर इतक्या प्रमाणात अत्याचाराच्या घटना घडूनही मराठा संघटना गप्प का याचे उत्तर त्यांनी द्यावे.

पूर्वीचा मराठा आणि आत्ताचा मराठा यांच्यात जमीन आस्मानचा फरक आहे हे पटवून देण्यासाठी पवार लिहितात कि ‘महाराची सावली पडली तरी पाणी टाकून घरी येणारा तत्कालीन हिंदू आज प्रेमविवाहाच्या जमान्यात दलित सून घरात नांदवतो, दलित जावयाचे पाय धुतो.’ खरे पाहता पूर्वीचा काळ बदललाय हे खरे आहे. प्रेमविवाहाचे प्रमाणही वाढलेले आहे. परंतु मराठा समाजाची दलित सून किंवा दलित जावई स्वीकारण्याची मानसिकता आहे काय याचा विचार केला पाहिजे. वास्तव दुर्दैवी आहे परंतु आजही दलित सून किंवा दलित जावई स्वीकारायला मराठा समाज तयार नाही. दलितच कशाला, ९६ कुळी मराठे ९२ कुळी असलेल्यांना स्वीकारत नाहीत तिथे दलित फार दूरची गोष्ट आहे. आणि खरोखर जर पवार यांच्या म्हणण्यात तथ्य असते तर साताऱ्याच्या आशा शिंदेला जीव गमवावा लागला नसता, प्रेमप्रकरणावरून सोनाई येथील मेहतर समाजाच्या तीन युवकांच्या शरीराचे अमानुषपणे तुकडे केले नसते, सातेगाव (नांदेड) येथे दलित प्रियकराचे डोळे चाकूने काढले नसते. या सर्व घटना काय दर्शवतात ? या अन्याय-अत्याचाराबद्दल मराठा संघटना कधी बोलणार आहेत कि नाही ? कि पूर्वीसारखी परिस्थिती आज राहिलेली नाही या गोड स्वप्नातच आम्ही राहणार आहोत ?
आज महाराष्ट्रात मराठा समाज हा सत्ताधारी समाज आहे. राजकीय क्षेत्रात पूर्णपणे मराठा समजाचे वर्चस्व आहे. आज मुख्यमंत्री, उपमुख्यमंत्र्यांपासून सर्व महत्वाची मंत्रिपदे मराठा समाजाकडे आहेत. राजकारणात सक्रीय असलेली मराठा घराणी खूप प्रबळ आहेत. एखाद्या मुंडे-भुजबळांचा अपवाद वगळता संपूर्ण महाराष्ट्र मराठ्यांच्या हातात आहे असे म्हटल्यास वावगे ठरू नये. सहकार क्षेत्रातही पूर्णपणे मराठा समाजाचेच वर्चस्व आहे. किंबहुना सहकार हा मराठा समाजाचे बलस्थान आहे. ग्रामीण भागात ग्रामपंचायतीचा सरपंच एकवेळ बिगर मराठा चालेल (आरक्षण असल्यामुळे चालवावाच लागतो) पण सहकारी सेवा सोसायटीचा चेअरमन मात्र मराठाच पाहिजे हे वास्तव आहे. शैक्षणिक क्षेत्रातही मराठा समाजच सर्वोच्च स्थानी आहे. भारती, डी. वाय. पाटील, कृष्णा यासारखी विद्यापीठे आणि शेकडो शिक्षण संस्था मराठा समाजाच्याच मालकीच्या आहेत. जिल्हा मध्यवर्ती बँका, जिल्हा परिषदा, विधानसभा, लोकसभा अशा सर्व ठिकाणी मराठा समाज इतरांपेक्षा खूप वरचढ आहे. शिक्षणातसुद्धा मराठा मुले खूप पुढे आहेत. मराठा समाजाला इतर कोणत्याही जातीपेक्षा निश्चितच जास्त शेती आहे. आणि आत्महत्या करण्यात मराठा शेतकऱ्याबरोबर बिगर मराठा शेतकरीही असतो. या सर्व गोष्टींचा सांगोपांग विचार केला असता असे दिसते कि मराठा समाज सर्वच क्षेत्रात इतर बहुजन जातींपेक्षा नक्कीच पुढे आहे. त्यामुळे स्वतःला मागास सिद्ध करताना या सर्व सत्तास्थानांचा त्याग आपण करू शकतो का याचाही विचार व्हायला पाहिजे.

अजून एक मुद्दा पवार मांडतात, तो म्हणजे सर्व मराठे मुळचे कुणबी आहेत. मान्य आहे. परंतु ही काही वर्षांपूर्वीची परिस्थिती होती. काळाच्या ओघात कुणबी आणि मराठा यांच्यातही खूप फरक पडला आहे. ज्या कुनब्यांकडे त्या काळात सत्तास्थाने होती त्यांनी स्वतःला मराठा असे अपग्रेड करून घेतले. त्यामुळे सामाजिक प्रतिष्ठा वाढली आणि मुळचा कुणबी कि जो धनगर-माळी यांच्या जवळपास गणला जात होता त्या स्थानापासून मराठा खूप पुढे गेला. मुळच्या मराठा या प्रदेशवाचक शब्दाला एका जातीचे स्वरूप प्राप्त झाले. त्याचा उपयोग मराठा समाजाने इतरांवर वर्चस्व प्रस्थापित करण्यासाठी करून घेतला. ९६ कुळीचा गर्व बाळगत इतरांना हिणवण्यात धन्यता मानली. आजही अनेक मराठा व्यक्ती राजकीय, शैक्षणिक उद्देशासाठी कुणबीचे प्रमाणपत्र मिळवतात. कागदोपत्री जात कुणबी मात्र व्यवहारात मराठा असते कि नाही ? अशावेळी जात सांगताना आपण मराठाच सांगतो कि नाही ?

शशिकांत पवार म्हणतात कि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी घटनेत आरक्षणाची तरतूद केली तेव्हा त्यांनी फक्त त्यांचा समाजच डोळ्यासमोर ठेवला. अनुसूचित जाती एवढेच लक्ष त्यांचेसमोर होते आणि त्यांनी इतर मागासांकडे दुर्लक्ष केले. परंतु पवार हे विसरतात कि बाबासाहेबांनी घटनेत कलम ३४० नुसार इतर मागास वर्गांच्या आरक्षांची तरतूद केली आहे. कलम ३४१ हे अनुसूचित जाती आणि ३४२ अनुसूचित जमाती यांच्या आरक्षणाबाबत आहे. त्याचप्रमाणे बाबासाहेबांनी इतर मागास वर्गांच्या आरक्षणासाठी आपल्या मंत्रीपदाचा राजीनामा दिला होता. त्यामुळे बाबासाहेबांनी इतर मागासवर्ग नजरेआड केला या पवार यांच्या म्हणण्यात अजिबात तथ्य नाही. उलट दलित-आदिवासी समाजाबरोबरच इतर मागासांसाठीही बाबासाहेबांनी घटनेत तरतुदी करून ठेवल्या आहेत. परंतु सध्याच्या राज्यकर्त्यांनी त्याची स्वातंत्र्यानंतर अंमलबजावणी केलीच नाही. बाबासाहेबांनी फक्त दलित समाजापुरते काम केले असे गैरसमज पसरवण्यात आले. शशिकांत पवार यांची वरील विधाने म्हणजे असाच प्रकार म्हटला पाहिजे.

डॉ. आंबेडकरांच्या राम आणि कृष्णाची चिकित्सा या पुस्तकाचे भांडवल कुणी केले? त्यांचे ग्रंथ कुणी जाळले ? त्या काळात दलित समाजाविरोधात समाजमन कुणी कलुषित केले हे पवार यांनी सांगावे. मराठावाडा विद्यापीठाच्या नामांतराला विरोध करताना शेकडो दलितांची घरे जाळण्यात आली, हजारो लोकांचे संसार उद्ध्वस्त झाले याची जबाबदारी कोण घेणार ? कि फक्त सकारात्मक बाजुच पाहण्याच्या नादात इतरांनी आमची नकारात्मक बाजू लक्षातच घ्यायची नाही का ? मराठा आरक्षणाचा विचार करत असताना या सर्व गोष्टींचाही विचार करावा.

Tuesday, October 08, 2013

दाभोलकर हत्येचा तपास सीबीआयकडे द्या


ता. २० ऑगस्ट २०१३ या दिवशी अंधश्रद्धा निर्मुलन समितीचे संस्थापक अध्यक्ष आणि साधनाचे संपादक डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांचा अज्ञात मारेकर्यांनी निर्घृण खून केला. त्यानंतर महाराष्ट्र आणि देशभरातून त्याविरोधात तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या. जनभावना लक्षात घेवून महाराष्ट्र सरकारने जादूटोणा विरोधी कायद्याचा अध्यादेश काढला. मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण आणि गृहमंत्री आर. आर. पाटील यांनी त्यावेळी दाभोलकरांच्या हत्येचे सूत्रधार आणि सर्व षड्यंत्र समाजासमोर आणण्याची घोषणा केली. त्यानंतर आज दीड महिना उलटून गेला तरी पोलिसांना काहीच सुगावा लागलेला नाही.

Thursday, September 26, 2013

भालदेव, श्राद्धपक्ष व बळीराजाः शेतकर्‍यांचा प्रेरणादायी उत्सव!

भाद्रपदाचे ऐतिहासिक व पौराणिक महत्व आहे. शूद्धपक्षात भालदेव व वद्यपक्षात पित्तरपाटा म्हणजे श्राद्धपक्ष साजरा केला जातो. भालदेव म्हणजे बलीदेव आणि बळीदेव म्हणजे बळीराजा होय. आजही ग्रामीण भागात दिवाळी- दसर्‍याच्या सणांमध्ये आमच्या आया-बहिणी आपल्या नातेवाईक पुरूषांना ओवाळतांना मोठ्या प्रेमाने म्हणातात, ईडापीडा जाओ, आणि बळीचं राज्य येवो!. भाद्रपदाच्या कृष्णपक्षात श्राद्धपक्ष म्हणून कडक सुतक पाळले जाते.  प्रा. श्रावण देवरे यांनी या सणांची माहीती देणारी पुस्तिका प्रकाशित केली आहे. त्यातील काही भाग आपल्या वाचकांसाठी देत आहोत.

बळीचं राज्य नवखंडांचं! अफगाणीस्थानच्या बलुचीस्थानापासून ते मलेशियाच्या बाली बेटापर्यंत म्हणजे पूर्ण अशिया खंडच समझा! म्हणून तात्यासाहेब महात्मा जोतीराव फुले भारत खंडाला बलीस्थान म्हणतात. पृथ्वीतलावरचा हा पहिला सम्राट, पहिला चक्रवर्ती, पहिला राजर्षी आणि पहीला छत्रपतीसुद्धा! कारण पाच हजार वर्षांपुर्वी पृथ्वीतलावर कोणत्याही भागात सुशासित राज्य स्थापन करण्याइतपत प्रगती केलेला माणूस अस्तित्वता नव्हता. भारतात मात्र सहा हजार वर्षांपूर्वीच सिंधू संस्कृती जन्माला आली होती. 

आताच्या आशिया खंडाच्या आकाराएवढे बळीचं राज्य! मात्र तरीही या राज्यात कायदा व सुव्यवस्था अगदी उत्तम होती. आज जगातल्या सगळ्या देशांमध्ये शासन-प्रशासनाची जशी रचना आपणास दिसते अगदी तशीच किंवा त्यापेक्षाही सरस व कार्यक्षम शासन-प्रशासनव्यवस्था बळीने आपल्या राज्यात निर्माण केलेली होती. नऊ खंड होते. प्रत्येक खंडाच्या प्रमुखाला खंडोबा या नावाने ओळखले जात होते. म्हणजे ज्याप्रमाणे भारतात महाराष्ट्र, गुजरात, राजस्थानसारखे राज्य आहेत, त्याप्रमाणे हे खंड होते. राज्याचा प्रमूख मुख्यमंत्री तसा खंडाचा प्रमुख खंडोबा! आजचे आपले माननीय मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण हे आपल्या बलिस्थानातील महाराष्ट्राचे खंडोबा होय! राज्यात जसे जिल्हे असतात तसे बलीस्थानातील प्रत्येक खंडात अनेक जिल्हे असायचे व जिल्ह्याच्या प्रमुखाला जोतिबा म्हणायचे! म्हणजे आजचे धुळे जिल्ह्याचे जिल्हाधिकारी माननीय श्री. प्रकाश महाजन हे बलीस्थानातील महाराष्ट्र खंडाच्या धुळे जिल्ह्याचे जोतीबा होत. आज प्रशासकीय सोयीसाठी तीन चार जिल्हे मिळून एक महसूल विभाग तयार केला जातो. उदाहरणार्थ, आपला नाशिक महसूल विभाग घ्या. पाच जिल्ह्यांचा मिळून नाशिक महसूल विभाग तयार केलेला आहे. तसे बळीच्या बलीस्थानात महसूल विभाग होते. त्यांना महासुभा म्हणत व त्याच्या प्रमुखाला महासुभेदार म्हणत. या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन म्हसोबा झाला. आपल्या नाशिक महसूल विभागाचे प्रमुख श्री. रविंद्र जाधव हे आपल्या बलीस्थानातील नाशिक महसूल विभागाचे म्हसोबा आहेत. या प्रमाणे बलीस्थानात मल्हारी, भैरव असे काही दरबारी मंत्री व प्रशासकीय अधिकारी होते. हे सर्व मंत्री व अधिकारी इतके प्रामाणिक व कर्तव्यदक्ष होते की लोक त्यांना देव मानू लागले. आजही आपला बहुजन समाज जोतीबा, खंडोबा, मल्हार या दैवतांची पुजा करतात. पाच हजार वर्षांपूर्वी इतकी प्रगत समाजव्यवस्था जगात कोठेच अस्तित्वात नव्हती. बळीस्थान इतके प्रगत होते. याचा आपल्याला अभिमान असला पाहीजे.

अशा या महान बळीराज्याची आपण स्मृती जागवतो. भाद्रपदाच्या शुद्ध पक्षात शेणाचा बळी राजा म्हणजे भालदेवची स्थापना करतो. ही स्थापना आपापल्या कौटुंबिक परंपरेप्रमाणे 5 दिवसांची, सात दिवसांची असते. कृष्ण पक्षात मात्र पंधरा दिवस सुतक पाळले जाते. सर्व व्यवहार ठप्प होतात. बाजार वगैरे बंद ठेवतो. घरातील वस्तू बाहेर देत नाहीत किंवा विकली जात नाहीत. एवढे कडक सुतक भारतातला बहुजन समाज का पाळतो? या पंधरा दिवसांचा त्याच्याशी काय संबंध? वीर नाचविणे म्हणजे काय? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे आता आपल्याला शोधायची आहेत. खरे म्हणजे ही उत्तरे शोधण्याची सुरूवात तात्यासाहेब महात्मा जोतीराव फुले यांनीच केलेली आहे. त्यांच्या ‘गुलामगिरी’ ग्रंथात हा सर्व इतिहास त्यांनी सविस्तर मांडलेला आहे. आपण त्याचा येथे सारांशाने विचार करून भालदेव व पित्तरपाटाची माहीती करून घेणार आहोत.

बळीचं राज्य सुख समृध्दीने भरलेले होते व प्रजा गुण्यागोविंदाने नांदत होती. अशा या सुवर्णमय बलीस्थानावर परकीय रानटी टोळ्यांची वाकडी नजर पडली. हे परकीय रानटी म्हणजे आर्य लोक होत. या आर्य आक्रमकांच्याविरोधात शंखासूर, हिरण्याक्ष व नरकासूरापासून ते बळीपूत्र बाणासूरापर्यंत असा संपूर्ण बळीवंशच लढत होता. छोट्या-मोठ्या चकमकी व रणांगणावरील युध्दे होत होती. अनेक पिढ्यांमध्ये चाललेल्या या युध्दाचा इतिहास आर्यांनी दशावतरांच्या नावाने लिहून ठेवला आहे. परंतू खरा इतिहास विकृत करून भाकड कथांसारखा लिहीलेला आहे. त्याला धार्मिक मुलामा देऊन कुसंस्कारीत केले गेले आहे. यालाच पुराणकथा म्हणतात. गेल्या अडीच-तीन हजार वर्षांपासून हि पुराणे अनेक धार्मिक विधीच्या वेळेस वाचली जातात व त्यांची पारायणेही केली जातात. त्यामुळे हा खोटा इतिहास खरा म्हणून आपल्या मेंदूत बिंबवला गेला. या भाकड कथांमधून आर्य-ब्राम्हणांना असे सिद्ध करायचे असते की, ‘‘तुमचे बहुजन समाजाचे पूर्वज आमच्याशी लढलेच नाहीत, ते मुर्खच होते. आमच्या हुशार वामनाने तीन पावले जमीन मागीतली आणि तुमच्या भोळ्या-मुर्ख बळीराजाने सर्व राज्यच देऊन टाकले आणी आम्ही त्याला पाताळात गाडून टाकले.’’ असा विचार बहुजनांच्या मेंदूत बिंबवला जात आहे, त्याचे रूपांतर धार्मिक विधीत व कर्मकांडात होते व नंतर हा चुकीचा विचार पर्मनंट तत्वज्ञान म्हणून संस्कार स्वरूपात मानगुटीवर बसतो व सहजपणे शेकडो वर्षे समाजात प्रभाव गाजवत राहतो. याला पराभूत मानसिकता म्हणतात. बहुजन समाजाचे शिक्षण बंद पाडल्यामुळे ते आपल्या पूर्वजांचा इतिहास मुळ स्वरूपात लिहून ठेवू शकले नाहीत. याला सांस्कृतिक युध्द म्हणतात. या सांस्कृतिक युद्धात आपण नेहमीच पराभूत होत आलो आहोत. परंतू तरीही आमच्या काही अडाणी असलेल्या हुशार व दूरदृष्टीच्या पूर्वजांनी रूढी- परंपरेच्या व सण-उत्सवाच्या माध्यमातून आपला गौरवशाली इतिहास जतन करून ठेवला आहे. भालदेव स्थापनेचा उत्सव हा त्यापैकी एक होय. या सणामुळेच आपल्या बळीराजाचा खरा इतिहास जीवंत राहीला. 

ज्यांना आपण दशावतार म्हणतो ते मत्स्यावतार, कच्छावतार, वराह अवतार ते वामनअवतार वगैरे आहेत. ते ब्रम्हाचे अवतार आहेत असे पुराणांमध्ये सांगीतले जाते. परंतू हे अवतार म्हणजे त्या त्या काळात झालेल्या युध्दांचे आर्य-सेनापती होते. या सर्व युध्दांमध्ये कधी आपला विजय होत असे तर कधी पराजय होत असे. शंकासूर, नरकासूर, हिरण्याक्ष, बळी, बाणासूर हे सर्व राजे आपले बलीस्थानाचे शूर राजे होते. ते आर्यांच्या आक्रमणांविरोधात प्राणाची बाजी लावून लढलेत. अनेक पिढ्या चाललेल्या या युद्धांमध्ये सर्वात मोठे युद्ध म्हणजे बळी-वामनाचे युद्ध होय. हे जगातले पहिले महायुद्ध होय. यालाच खरे म्हणजे महाभारतीय युद्ध म्हटले पाहीजे. म्हणून भारतावर (बलीस्थानवर) प्रेम करणारा प्रत्येक माणूस या युध्दाची आठवण म्हणून व या युध्दात शहीद (हुतात्मे) झालेल्या आपल्या पुर्वजांचे स्मरण म्हणून पित्तरपाटाचा सण साजरा करतो. भारतभर वेगवेगळ्या नावाने हा उत्सव साजरा होतो. केरळमध्ये ओणम, तामिळनाडूमधे पोंगल, उत्तरप्रदेश-मध्यप्रदेशमध्ये पित्तर आदी नावाने बळीराजाचाच उत्सव देशभर साजरा होत असतो. प्राचीन काळातील भारतातला हा पहिला महापुरूष होय की ज्याचा स्मृती उत्सव भारतात सर्वत्र मोठ्याप्रमाणात साजरा केला जातो.

कृषीसंस्कृतीच्या दुसर्‍या टप्प्यावरच्या क्रांतीचा नायक पुरूष होता व औत ओढणारा बैल हा सहनायक होता. म्हणून बैल पोळा या सणाला कृषी संस्कृतीत अनन्य महत्व प्राप्त झालं. बलीस्थानात हजारो वर्षांपासून तो साजरा केला जातो. असेच एके साली हा बैल पोळा बळीच्या राज्यातील जनतेने उत्साहाने साजरा केला. पाऊसाचा जोर कमी झाल्यावर वामनाचे हल्ले पुन्हा सुरू झाले होते. नेहमीप्रमाणे बळी राजाने पुन्हा सैन्याची जमवाजमव करून एका निकराच्या युद्धाची पूर्व तयारी सुरू केली. बैल पोळा संपताच भाद्रपद शूद्धप्रतिपदेपासून बळीच्या प्रजेने घरोघरी शेणाचा भालदेव स्थापन करून युद्धाची ललकारी ठोकली. आधुनिक काळात युद्धाचे रणशिंग फुंकण्याआधी देशात मिरवणूका वगैरे काढून वातावरण निर्मिती केली जाते. सरकारला व सैन्याला देशाच्या जनतेचा पूर्ण नैतिक पाठींबा आहे, असे त्यातून गृहीत धरले जाते. वामनाच्याविरोधातील महायुद्धात आपल्या लाडक्या बळीराजाला व त्याच्या सैन्याला पाठींबा देण्यासाठी बलीस्थानातील जनतेने शेणाचा भालदेव (बळीदेव) बसवला व उत्सव साजरा केला. आर्यवामनाचा कायमचा निकाल लावला पाहिजे, असा निर्धार करून भाद्रपदच्या शूद्धपक्षात तयारी पूर्ण केली. तिकडे वामनही तयारच होता. भाद्रपदच्या वद्यप्रतिपदेपासून युद्धाला तोंड फुटले. सर्व व्यवहार ठप्प झालेत. बाजार, खरेदी-विक्री, देवाण-घेवाण बंद झालीत. या युद्धात आपले काही शूर सरदार हुतात्मे झालेत. ते आपले पिता म्हणजे पितर होते. तेव्हापासून त्यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ भाद्रपदच्या कृष्णपक्षात पित्तरपाटा साजरा होऊ लागला. त्या शूरवीरांना श्रद्धांजली वाहण्यासाठी श्राद्धपक्ष साजरा होऊ लागला. या पित्तरपाट्यात कडक सुतक पाळले जाऊ लागले. हा सण वेगवेगळ्या राज्यात वेगवेगळ्या नावाने साजरा होतो. ओणम, पोंगल, पित्तर वगैरे त्याची नावे आहेत.

भारतातील बहुजन समाज बळीचं राज्य यावं, म्हणून प्रयत्न करतो, मात्र दुसर्‍या बाजूने आर्यलोकही वेगवेगळी कारस्थाने करून आधुनिक बळीराज्यांना पाताळात गाडत राहतात. सत्तेवर असलेले आर्य लोक हुशार, धुर्त व मुत्सद्दी असल्याने त्यांनी बहुजनातील काही लोकांना आपलेसे केले आहे. त्यांना नावापुरते राजेपद देऊन खरी सत्ता आपल्याकडेच ठेवली आहे. त्यामुळे प्रत्येक युगात बळीला पाताळात घालण्याचे काम ते बिनधास्तपणे करतात. कालेलकर आयोग, मंडल आयोग व आता नचिअप्पन कमिटीचा अहवाल हे दडपून टाकणे म्हणजे बळीराजाला पुन्हा पुन्हा पाताळात गाडत राहणे, असा त्याचा अर्थ होतो.

आता तर त्यांनी खाजगीकरण, उदारीकरण व जागतिकीकरण (खाउजा) हे नवे धोरण देशात आणले आहे. या धोरणामुळे शेतकरी इतका नागवला गेला की तो आत्महत्त्याच करायला लागला. आता पर्यंत गेल्या 15 वर्षात 20 हजार शेतकर्‍यांनी आत्महत्त्या केलेली आहे. शेतकरी म्हणजे बळीराजाच! पाच हजार वर्षांपूर्वीचा आपला बळीराजा आर्यांच्या अन्यायाविरोधात लढता लढता मेला, मात्र आजचा बळीराजा लढण्याआधीच आत्महत्त्या करून पराभव स्वीकारतो. याचे खरे कारण हे आहे की, आपण बळीराजाची लढायची प्रेरणा विसरलो आहोत. त्याचा इतिहास आपण विसरू लागलो आहोत. भालदेव पित्तरपाटासारखे त्याचे सण साजरे करतो, मात्र त्याच्यामागचा गौरवशाली युद्धाचा इतिहासच आपल्याला माहीत नाही. आर्य-ब्राह्मणांनी बळीला पाताळात गाडण्याचा खोटा इतिहास पुराणांमध्ये लिहून ठेवला आहे, त्यालाच आपण खरा इतिहास मानू लागलो. पाच हजार वर्षांपूर्वी आपल्या बळीराज्याने वामनाच्या सांगण्यावरून पाताळात गाडून घेतले म्हणजे त्याने आत्महत्त्याच केली, असे समजून आजचा शेतकरी-बळीराजाही आत्महत्त्या करून स्वतःची सुटका करून घेतो आहे. एकतर तो गुपचूप अन्याय सहन करत राहतो, आणी अन्याय सहन करण्याची सीमा संपली की आत्महत्त्या करतो. असे पराभूत व लाचार जीवन आपल्या वाट्याला आले आहे. मागीतल्याने मिळत नाही व लढल्याशिवाय सन्मान पावत नाही. ही लढण्याची प्रेरणा आपल्याला बळीराजाच देईल, म्हणून आपण आपले सर्व सण-उत्सव पारखून ते मुळ स्वरूपात साजरे केले पाहीजेत. सण चुकीच्या पद्धतीने साजरे केलेत तर, मरण्याची प्रेरणा मिळते व हेच सण खरा इतिहास जाणून साजरे केलेत तर, त्यातून जगण्याची प्रेरणा मिळते.           


लेखक —प्रा. श्रावण देवरे,
मोबा-9422788546.

Friday, September 20, 2013

गणेशोत्सव- जल्लोष, उन्माद आणि बरंच काही

गणपती हा शब्दच गणपतीचे मूळ स्वरूप दाखवून देतो. गणांचा अधिपती तो गणपती असा सरळ, साधा अर्थ आहे. शिव-पार्वतीचा पुत्र असणारा हा गणपती वैदिकांसाठी सुरुवातीला विघ्नकर्ता होता. त्याने विघ्न आणू नये म्हणून कोणत्याही शुभ कार्याची सुरुवात गणपतीची आराधना करून होते. नंतरच्या काळात त्याचे मुळचे अवैदिक स्वरूप नष्ट होऊन त्याचे ब्राम्हणीकरण झाले. अवैदिक गणपतीचे वैदिक ब्रम्हणस्पतिबरोबर एकरूपत्व दाखवून गणेशाचे पूर्ण स्वरूप बदलवून टाकले. त्यासाठी जाणीवपूर्वक धार्मिक ग्रंथातून पूरक कथांची निर्मिती केली गेली.

Saturday, August 31, 2013

सावधान! सनातन 'शक्ती' वाढतेय..

डॉ. नरेंद्र दाभोळकर
बहुजन आणि अभिजन वारकरी अशा दोन वर्गांत वारकरी विभागले आहेत. बहुजन वारकर्‍यांनी संत तुकारामांच्या शिकवणुकीप्रमाणे कायम अंधश्रद्धेविरुद्ध भूमिका घेतली आहे. संत तुकाराम म्हणतात, 'तीर्थी धोंडा पाणी, देव रोकडा सज्जनी, शेंदरी हेंदरी दैवते, कोणी ती पूजते भूतेखेते' या विचारांवर श्रद्धा असणारे वारकरी अंधश्रद्धा विधेयकाला विरोध करतील का?-
राही भिडे

काय आहे जादूटोणाविरोधी विधेयकात?

तुम्हीच ठरवा : अंधश्रद्धेवर प्रहार की श्रद्धेवर आच?
ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्ते आणि अंधश्रद्धाविरोधी चळवळीचे अग्रणी डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांची पुण्यात हत्या झाल्यानंतर त्यांनी दीर्घकाळ ज्यासाठी लढा दिला त्या जादुटोणा विरोधी विधेयकाचा मुद्दा ऐरणीवर आला आहे. या विधेयकातील तरतुदींवर वेगवेगळी मते व्यक्त होत असताना त्यात नेमके काय आहे, हे जाणून घेतल्यास हे विधेयक म्हणजे श्रद्धेवर घाला आहे की अंधश्रद्धेवर प्रहार याचा फैसला लोक करू शकतील.

जादूटोणाविरोधी विधेयकाचा खडतर प्रवास


१९९५ पासून मंजुरीच्या प्रतीक्षेत असलेल्या अंधश्रद्धा निर्मुलन आणि जादूटोणाविरोधी कायदा संमत व्हावा यासाठी डॉ. नरेंद्र दाभोळकर यांनी पाठपुरावा केला. त्यासाठी सत्त्ताधारी आणि विरोधकांच्या गाठी-भेटी घेतल्या. मंत्रिमंडळाची मंजुरी मिळूनही विधिमंडळाच्या पटलावर त्यातील काही तरतुदींमुळे ते रखडले. त्यावरून खडाजंगीही झाली.


विधेयकाचा खडतर प्रवास 

.

.

 
Design by Wordpress Theme | Bloggerized by Free Blogger Templates | coupon codes